آشنايى اجمالى با مركز پژوهشى
دائرةالمعارف علوم عقلى اسلامى
حضرت آيت الله مصباح يزدى به همراه حجت الاسلام والمسلمين احمد ابوترابى؛ در حال بازديد از مركز
تمايل ذاتى بشر به كسب دانش، امرى نيست كه به حد و مرزى محدود شود. اما گستره وسيع و گسترش روزافزون علوم و عدم امكان امكان امكان تحصيل آن براى همگان، ضرورت گزينش در كسب معارف بشرى و تنقيح در ارائه آن را، معلوم مىسازد. توسعه فرهنگ دائرةالمعارفنويسى، نشانى از اين احساس جهانى است كه براى انتقال بيشتر معارف و فراهم ساختن زمينههاى بهتر در امر پژوهش، يكى از شيوههاى مناسب،جمعآورى معارفى بسيار، در مجموعههايى مختصر و جامع است. اين ضرورت فراگير در برخى زمينهها براى مسلمانان به ويژه شيعيان خود را بيشتر نشان مىدهد.
با توجه به نقش اساسى انتقال معارف اسلامى در رشد اسلام و گسترش فرهنگ دينى و پذيرفته شدن باورهاى آن، اهميت اثرى جامعكه بتواند فرهنگ عظيم اسلامى را بهتر معرفيكند امرى غير قابلترديد است. نظر به تأكيد بىنظير اسلام بر ضرورت توسعه دانش و ابتناى مستقيم و غيرمستقيم معارف اسلامى، به ويژه مذهب تشيع، بر انديشههاى بنيادين و باورهاى عميق عقلى، سنگ زيرين حركت در جهت معرفى اين فرهنگ، فراهم آوردن اثرى جامع است كه معرف انديشههاى بنيادين اسلام باشد.
تأمين اين هدف، تنها به وسيله دائرةالمعارفى در علوم عقلى اسلامى انجام مىپذيرد كه در مهد اسلام نگاشته شود و به صورت تخصصى، عميق و بىطرفانه درحوزه اين علوم به جمعآورى و تنظيم حاصل انديشههاى عالمان بزرگ اسلامى در طول تاريخ بپردازد.
مراد از علوم عقلى اسلامى، دانشهايى مرتبط با حوزة معارف اسلامى است كه با روش عقلانى به بررسى مباحث خويش مىپردازند، منطق، فلسفه،كلام، عرفان و بخشهايى از علم اصول و زيرشاخههاى اين علوم، مصاديق روشن آنها است امّا علوم نقلى، علوم تجربى و رياضيات خارج از حوزه آن به حساب ميآيد.
فراهمآوردن چنين اثرى، علاوه برتبيين مبانى انديشههاى دينى، مىتواند زمينة تحقيق را براى پژوهشگران مختلف ايجاد كند و نواقص موجود در مجموعههايى از اين قبيل را روشن سازد و سد بزرگى در برابر شرقشناسانى باشد كه آگاهانه يا ناخودآگاه به تحريف معارف و باورهاى دينى اسلام، بويژه انديشههاى شيعى پرداختهاند. اثرى با اين ويژگىها، نهتنها ژرفنگرى و نكتهسنجى انديشمندان ما را بيشتر نمايان مىسازد بلكه تفاوت عميق آن را (دركميت و كيفيت) با مباحث عقلى يونان باستان، و امتياز آن را بر ساير معارف موجود درشرق و غرب معلوم مىسازد. تأثير مبانى نقلى كتاب و سنت، بويژه معارف اهلبيت‰ در تكوّن وجهتگيرى و رشد علوم عقلى و عرفان اسلامى نيز امرى است كه در مجموعهاى اين چنين بازشناسىخواهد شد.
هرچند در ضمن دائرةالمعارفهاى ديگرى كه به نام اسلام و تشيع نوشته شده گامهاى خوبى در معرفى فرهنگ اسلام و تشيع برداشته شده است، اما باتوجه به فقدان مجموعهاى تخصصى درموضوع علوم عقلى، كه مجالكافى براى بررسى مبانى فرهنگ اسلامى داشته باشد و با توجه به قصور و تقصيرهايىكه گاه در چنين مجموعههايى در معرفى اسلام و تشيع بويژه در مورد باورهاى بنيادين دينى، درسطح بينالمللى صورتگرفته است، ضرورت انجام اين مهم با وضوحبيشترى احساس مىشود.
از اين روى، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى (ره) درصدد برآمد با استعانت از الطاف لايزال الهى و عنايات امام عصر حضرت مهدى (عجل الله تعالى فرجه الشريف)، با استفاده از انديشمندان اسلامى اين خلأ را برطرف ساخته و اين تكليف را اداكند. در راستاى تحقق اين هدف، مركز پژوهشى دائرةالمعارف علوم عقلى اسلامى در اين مؤسسه تشكيل و عهدهدار انجام اين وظيفه بزرگ شد.
اين مركز در سال 1380 به عنوان مركزى مستقل با ساختارى متناسب با هدف فوق، در مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى €تحت اشراف حضرت علامه آيةالله استاد مصباح يزدى(مدظله)تأسيس و كار خود را آغاز نمود.
مركز در فعاليتهاى خود به سوى سه هدف ذيل، به پيش مىرود:
1) هدف نهائى و بلندمدت: تدوين دايرةالمعارفى تخصصي, كه معرف علوم عقلى اسلامي, به ويژه انديشههاى بنيادين اسلامى و شيعى و قابل عرضه در سطح بينالمللى باشد.
2) هدف متوسط و ميانمدت: تهيه فرهنگ نامههاى علوم عقلى اسلامى مشتمل بر فرهنگ نامه هاى مصطلحات منطق, فلسفه, كلام, عرفان, فرهنگ فرق و مذاهب كلامى و مكاتب عرفانى و فرهنگ اعلام علوم عقلى اسلامى.
3) هدف اوليه و كوتاهمدت: انجام تحقيقات مقدماتى وبرخى پژوهشهاى بنيادين در هر يك از علوم عقلى اسلامى براى زمينهسازى تدوين دانشنامهها و ايجاد بستر لازم، براى دقت جامعت و سرعت در انواع تحقيقات در علوم عقلى بهويژه فعاليتهاى دايرةالمعارفى و فرهنگنامهاى و نيز تربيت نيروى انسانى لازم در راستاى اهداف مركز.
بنيادى بودن
در اهداف مركز، بنيادى بودن و تأثير گسترده، طولانى و عميق بسيارى از دستاوردهاى فعاليتهاى مركز و زمينهسازى آنها براى آسانسازى و دقت بخشيدن به تحقيقات، در پژوهشهاى مختلف علوم عقلى به صورت جدّى مورد توجه بوده است و با توجه به اهداف فوق از پژوهشهاى سطحى و داراى فايدههاى كوتاه مدت و دامنه محدود، پرهيز خواهد شد.
فراملى بودن
اهداف مركز، اهدافى فرا ملى است زيرا:
اولاً: علوم عقلى اسلامى را با همه گستردگياش در طول تاريخ در بر ميگيرد و اختصاص به علوم عقلى در بخشى از جهان اسلام ندارد، بلكه منابع همه مذاهب و فرق اسلامى در علوم عقلى را در بر ميگيرد؛
ثانياً: دستاوردهاى آن براى همه پژوهشگران علوم اسلامى در سطوح مختلف و گرايشات متفاوت و انواع تحقيقات با رويكردهاى مختلف در سراسر جهان قابل استفاده خواهد بود.
منطقى بودن سير اهداف
اهداف سه گانه مركز، به گونهاى تنظيم شدهاند كه اهداف قبلى، راه را براى دستيابى به اهداف بعدى فراهم ميكند و موجب عمق و جامعيت بخشيدن به دستاوردهاى هدف بعدى ميگردد.
استقلال اهداف
اهداف سه گانه مركز، در عين اينكه ترتيب منطقى دارند و حلقههاى يك زنجيرهاند اكثر آنها، بطور مستقل داراى مطلوبيت كامل هستند و بسيارى از دستاوردهاى آنها به صورت مستقل قابل عرضه و استفاده خواهد بود.
ابتكارى بودن شيوه و نوع تحقيقات در بسيارى از فعاليتهاى مركز
مركز در برخى از فعاليتهاى تحقيقاتى خود داراى ابداعات و نوآورىهايى است اين ابداعات و نوآورىها عمدتاً در جهت برطرف ساختن ضعفها و نارسايىهايى است كه در تحقيقات مشابه در ساير مراكز وجود داشته است. برخى از ابداعات عبارتند از:
أ. ارائه شيوهاى نو در كتابشناسى به همراه موضوعات شاخهبندى شده و تفكيك دقيق موضوعات كلى علوم عقلى به همراه درجهبندى منابع طبقهبندى شده؛
ب. ارائه شيوهاى جديد در تدوين فهرست مطالب براى منابع؛
ج. دستيابى به شيوهاى منطقى براى انتخاب مدخلهاى دائرةالمعارفى و فرهنگنامهاى؛
د. ارائة شيوهاى جديد براى تدوين فرهنگنامههاى تخصصى مصطلحات؛
ه. تبيين امتيازات ويژه و تأثيرات ارزنده هر يك از اين ابداعات نياز به مجال بيشترى دارد كه اين مجال تا اندازهاى در نشريه تخصصى مركز با نام «معارف عقلي» فراهم آمده است.
تدوين شيوهنامههاى تحقيقى
هر يك از انواع فعاليتهاى تحقيقاتى شيوهنامهاى ويژه دارد كه پس از بارها تجربه عملى و اصلاحات مكرّر تهيه شده است وجود اين شيوه نامهها:
اولا: زمينه استفاده از اين نوع تحقيق يا تتبّع را در ساير رشتههاى تخصصى و ساير مراكز تحقيقاتى فراهم مىآورد؛
ثانياً: اين شيوهنامهها يكنواخت بودن و مطابق بودن همه تحقيقات پژوهشگران را با معيارهاى پيشنهادى و در نتيجه هماهنگ بودن آنها را با اهداف پيشبينى شده تضمين مىكند.
اين شيوهنامهها دو دستهاند برخى از آنها براى تحقيقاتى است كه پيش از اين در ساير مراكز وجود داشته اما شيوهنامهاى مدون نداشتهاند و در اين مركز در شيوه آنها تغييراتى قابل توجه صورت گرفته است و برخى ديگر شيوهنامهاى براى تحقيقات اِبداعى خود اين مركز است.
امكان استفاده از تحقيقات انجام شده به وسيله نرمافزارهاى تحقيقاتى
با توجه به اينكه حجم محصولات در هر يك از انواع تحقيقات مركز بسيار وسيع است تحقيقات بهگونهاى تنظيم شده است كه استفاده از دستاوردهاى آنها نيز تنها از طريق نرمافزار ممكن است استفاده نرمافزارى موجب سرعت و آسانسازى تحقيق خواهد شد به علاوه، با استفاده از خروجى نرمافزارهاى رايانهاى مىتوان دستاوردهاى تحقيقى مركز را به صورت چاپى براى عرضه مهيا ساخت. بنابراين تدوين نرمافزارهاى رايانهاى براى استفاده از تحقيقات در مركز اجتنابناپذير است.
ايجاد راهكارهاى متعدّد براى كنترل كيفيت تحقيقات
يكى از امتيازات ديگر تحقيقات مركز، استفاده از برترينكارشناسان و مشاوران متخصص در حوزه علميه (در حد امكان) براى كنترل كيفيت تحقيقات است يكى از شيوههاى استفاده از كارشناسان و مشاوران ايجاد شوراهاى علمى تخصصى براى هر يك از رشتههاى علوم عقلى است اين كميتهها به صورت هفتگى يا هفتهاى دو بار و در تابستانها در مأموريتى تحقيقاتى (به صورت متمركز و فشرده) جلساتى دارند در اين جلسات موضوعات تخصّصى از قبيل ساماندهى اصطلاحات علوم و استخراج مدخلها و انتخاب منابع براى انواع تحقيقات، انجام مىگيرد اين راهكارها، هرچند، زمان دستيابى به محصولات را طولانى مىكند اما از سوى ديگر، دقت لازم را در آنها تضمين و امكان خطا را كاهش مىدهد.
تصميمها و سياستهاى كلى و تصويب شيوهنامهها در شورايى به نام شوراىعالى مركز انجام مىشود. اين شورا از اساتيد محترم و حججالاسلام و المسلمين آقايان غلامرضا فياضى، محمود رجبى، محمود فتحعلى، على مصباح، محمد فنايىاشکورى و احمد ابوترابى رياست محترم مرکز تشکيل شده است.
اداره فعاليتهاى اين مركز در بخشها و واحدهاى مختلف بر عهده سه مديريت؛ مطالعات و تحقيقات, تدوين متون و پشتيبانىعلمى و امور اجرايى تحت نظر رياست مركز صورت مىگيرد.
هم اكنون مديريتهاى مركز به عهدة حجج اسلام محمد كريمى (قائممقام مركز و مدير مطالعات و تحقيقات)، مهدى رحيمى (مدير اجرائى) و جناب آقاى ابراهيم عليپور (مدير تدوين متون و پشتيبانى علمى) است.
تعريف: اين شورا نظارت بر كيفيت علمى محصولات را بر عهده دارد.
اعضاء:
شوراى علمى منطق:
مشاورعالى: حجتالاسلام والمسلمين عسکرى سليمانى.
ساير اعضاء (به ترتيب حروف الفبا): حجج اسلام آقايان محمدرضا محمدعليزاده، محمد کريمى، محمدباقر ملکيان.
شوراى علمى فلسفه
مشاورعالى: حجتالاسلام والمسلمين غلامرضا فياضى.
ساير اعضاء (به ترتيب حروف الفبا): حجج اسلام آقايان على امينىنژاد، مهدى بابايى، عسكرى سليمانىاميرى،حسين عشاقى، حسن معلمى.
شوراى علمى کلام
مشاورعالى: حجتالاسلام و المسلمين على ربانىگلپايگانى.
ساير اعضاء (به ترتيب حروف الفبا): حجج اسلام آقايان محمدرضا امامىنيا، مهدى بابايى، عبدالرحيم سليماني٬ محمدرضا مصطفىپور.
شوراى علمى عرفان
مشاورعالى: حجتالاسلام و المسلمين سيديدالله يزدانپناه.
ساير اعضاء (به ترتيب حروف الفباء): حجج اسلام آقايان عبدالحسين خسروپناه، حسن رمضانى، حسين عشاقى، محمدمهدى مهندسى، محمدحسين نائيجى.
شوراى علمى معرفتشناسى
مشاورعالى: حجتالاسلام و المسلمين محمد حسينزاده.
ساير اعضاء (به ترتيب حروف الفباء): حجج اسلام آقايان احمد ابوترابى، مهدى بابايى، عسكرى سليمانىاميرى، عباس عارفى، حسن معلمى، محمدباقر ملكيان.
شوراى علمى فلسفه اخلاق
مشاورعالى: حجتالاسلام و المسلمين مجتبى مصباح.
ساير اعضاء (به ترتيب حروف الفباء): حجج اسلام آقايان امير خواص، سيدمحمد حسينى سوركى، سيداكبر حسينىقلعهبهمن.
شوراى علمى فرق و مذاهب
مشاورعالى: حجتالاسلام و المسلمين يعقوب جعفرى.
ساير اعضاء (به ترتيب حروف الفباء): حجج اسلام آقايان قاسم جوادى، عزالدين رضانژاد.
قلمرو فعاليتهاى اين مركز رشتههاى منطق, فلسفه, كلام ، عرفان و زيرمجموعههاى اين علوم در حيطه منابع اسلامى است. فلسفههاى مضاف (مانند فلسفه اخلاق, فلسفه دين, فلسفه سياست و فلسفه حقوق) و نيز معرفتشناسي, تفكر نقدى، كلام جديد و علم اصول فقه (در موارد مشترك با حيطههاى ساير علوم عقلى اسلامى و مشترك با فلسفههاى غرب) در محدوده منابع اسلامى نيز در گسترة فعاليتهاى اين مركز پژوهشى قرار دارد.
1) طرحهاى در دست اجرا در راستاى تحقق هدف اول:
در راستاى تحقق هدف اول، چند طرح مهم در مركز به اجرا درآمد، كه برخى از آنها عبارتند از:
- 1. تدوين كتابشناسى جامع علوم عقلى اسلامى؛
- 2. تدوين مأخذشناسىهاى علوم عقلى اسلامى با موضوعات تفصيلى؛
- 3. تهيه و تدوين معجم موضوعى مطالب منابع علوم عقلى اسلامى؛
- 4. طرح تهيه و تدوين اصطلاحنامههاى علوم عقلى اسلامى؛
- 5. طرح تشكيل پروندههاى علمى؛
- 6. طرح تشكيل كتابخانه جامع تخصصى منابع علوم عقلى؛
- 7. شناسايى آثار مشاهير علوم عقلى اسلامى و محل نگهدارى آنها؛
- 8. استخراج مشاهير أعلام علوم عقلى و تدوين فرهنگ أعلام؛
- 9. برگزارى دورههاى آموزشى، كارورزى و تربيت نيروهاى علمى مورد نياز؛
- 10. آمادهسازى و انتشار نشريه تخصصى مرتبط با فعاليتهاى مركز؛
- 11. تدوين چند رساله تحقيقى در برخى موضوعات مهم؛
- 12. تدوين طرحهاى مديريتى و برنامههاى مركز و تشكيل سازمان ادارى .
2) طرحهاى پيشبينى شده در راستاى تحقق هدف دوم:
در راستاى تحقق هدف دوم برنامههايى پيشبينى شده است كه برخى از آنها عبارتند از:
- أ) فرهنگنامه اصطلاحات منطق؛
- ب) فرهنگنامه اصطلاحات فلسفه؛
- ج) فرهنگنامه اصطلاحات كلام؛
- د) فرهنگنامه اصطلاحات عرفان؛
- ه) فرهنگنامه فرق و مذاهب (كه اطلاعاتى از فرق و مذاهب كلامى را در بر داشته باشد)؛
- و) فرهنگنامه مختصر أعلام (مشتمل بر اطلاعات مختصرى از قبيل تخصصها، محل تولد، وفات، اساتيد، شاگردان، آثار، معاصران و...)؛
- ز) فرهنگنامه مفصل أعلام كه علاوه بر اطلاعات فوق، آراء مشاهير از أعلام را نيز دربر دارد؛
- ح) فرهنگنامههاى ديگرى از شاخههاى فلسفه و فلسفههاى مضاف (معرفتشناسى، فلسفه دين، فلسفه حقوق، فلسفه سياست).
أ) تشكيل دورة آموزشى و پژوهشى عرفان اسلامى
ايجاد يك دوره آموزشى و پژوهشى پيشرفته عرفان اسلامى با حدود هشتاد واحد آموزشى و (در حكمت متعاليه، عرفاننظرى، عرفانعملى، عرفانادبى، عرفانتطبيقى (با شريعت و عرفانهاى شرقى و غربى)، معرفتشناسى، فلسفه عرفان، مبانى عرفان، با پيشبينى همه ابعاد لازم در عرفان اسلامى و با كنترل دقيق از جهت رعايت كامل موازين شريعت (كتاب، سنت و عقل) از امورى بىسابقه در حوزههاى علميه و دانشگاههاى كشور است.
واحدها، سرفصلها و تجارب به دست آمده در اين بخش از فعاليتِ اين مركز قابليت الگو قرار گرفتن در ساير مراكز آموزشى و پژوهشى دارد.
ادامه تشكيل اين دورههاى آموزشى، پژوهشى، علاوه بر رفع نيازهاى دائرةالمعارف براى اولين بار، آموزش عرفان اسلامى در حوزه علميه را به صورت كلاسيك ايجاد كرده است و زمينههاى رشد درست عرفان اسلامى و جلوگيرى از سوء تفاهمها و انحرافات احتمالى را فراهم مىسازد.
ب) ايجاد دوره «تربيت محقق منطق»
قابل توجه است كه با توجه به اينكه منطق ابزارى براى بحثهاى عقلى (فلسفى، كلامى، اصولى و عرفانى) است و اهميت ويژه آن در معرفتشناسى صرفاً در سالهاى اخير مورد توجه قرار گرفته است در حوزههاى علميه، انگيزه كمترى براى آموزش تخصّصى منطق وجود داشته و به همين دليل، حوزه علميه با كمبود جدى متخصص در منطق روبروست، اين مركز پس از شروع به كار فرهنگنامه منطق، متوجه اين مشكل شد و براى رفع نيازهاى پژوهشى خود در صدد برآمد تا دورهاى تخصصى در منطق برگزار كند مطابق با اطلاعات موجود، برگزارى دوره تخصصى منطق در حوزه علميه بىسابقه است.
