مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، مؤسسه ای علمی و تحقیقاتی و در متن حوزه علمیه قم است. بر این اساس با موقعیت معنویت و تاریخ فرهنگ و علوم قم پیوستگی دارد؛ از این رو تبیین جایگاه معنوی و علمی، و پیشینه فرهنگی مذهبی و مروری بر روند تاریخی حوزه علمیه قم و به دنبال آن، جایگاه مؤسسه در این پایگاه با عظمت علمی شیعی، ضرورت دارد.

موقعیت جغرافیایی

شهر مقدس قم دارای عرض جغرافیای 34 درجه و 39 دقیقه و طول جغرافیای پنجاه درجه و 57 دقیقه است.

این شهر، مرکز استان قم و در حاشیه کویر واقع است و از شکوه معنوی و علمی ویژه‌ای برخوردار است.

تاریخ تشیع مردم قم

مردم قم در شمار نخستین ایرانیانی هستند که با جان ودل به مکتب اهل‌بیت پیامبر (ص) گرویدند و و پیشینه تشیع آنان به عصر حضور امامان معصوم (علیهم السلام) (سده اول هجری) بر می‌گردد.

علویان و شیعیان خاندان پیامبر (علیهم السلام) که از سوی دستگاه اموی و عباسی در تنگنای شدید سیاسی قرار گرفتند، سیاست گریز از مرکز خلافت را در پیش گرفتند و بدین سان، گروهی از آنان به ایران هجرت کردند، تا از ستم خلفای جور به دور باشند.

شاید نخستین گروه یا یکی از دسته های نخستین این مهاجران، در شهر قم، اقامت گزیدند. مردم قم از حسن سلوک پرورش یافتگان مکتب امامت، به تشیع روی آوردند. این مردم، چنان شیفته امامان معصوم (علیهم السلام) شدند و به اطاعت کامل از آن خاندان پاک در آمدند که در نزد ائمه هدی (علیهم السلام) جایگاه برجسته ای یافتند و دیارشان قم، از موقعیت بسیار ممتاز و ستوده ای برخوردار شد.

در احادیث فراوان،‌ قم حرم اهل‌بیت (علیهم السلام) و آشیانه آل محمد (صلی‌الله علیه و آله) نام گرفت و مردم آن، از اظهار محبت ویژه و الطاف بی کران امامان نور و هدایت، به خوبی سرشار گشتند.

شیعیان مهاجر، به دلیل ارتباط با خاندان پیامبر (ص) گنجینه‌های فراوانی از علوم و احادیث رسول خدا و امامان(علیهم السلام) را به شهرهای مقصد و محل سکونت خویش انتقال می‌دادند و از همان آغاز ورود،‌ مراکز ارزشمند علمی پدید می آوردند. در این میان، شهر قم ومردم آن سامان گوی سبقت را از هم گنان ربودند و این دیار، در ایران زمین آن روزگار، مرکز ثقل علوم و فرهنگ شیعی شد.

شکوه این عظمت علمی مذهبی، همراه با آبادانی گسترده قم، به دست «اشعری‌ها» صورت پذیرفت که با یک هجرت جمعی از مرکز جغرافیای اسلامی، به سال 94 هجری در شهر قم، رحل اقامت افکندند. به گونه‌ای که از سال 132 هجری، قم به صورت دیاری تقریباً مستقل و خودمختار در آمد و از پرداختن خراج به دستگاه خلافت، سر باز زد.

اشعری‌ها که از آن زمان تا روزگار ما، هم‌چنان دودمانشان از چهره های شاخص قم شمرده می‌شوند، از نخبگان اصحاب اهل‌بیت(ع) و وابستگان آنان بودند که برجستگانی از آنان، چون «زکریا بن آدم» افتخار مصاحبت با چند امام معصوم و نقل حدیث از آنان را دارند و از سوی ایشان، به نیکی ستایش شده‌اند.

ورود حضرت معصومه (عليها السلام) به قم

بر پايه اسناد تاريخي، يک سال پس از عزيمت امام هشتم عليه‌السلام به ايران، حضرت معصومه عليها السلام براي ديدار با برادر خويش، همراه عده‌اي از ديگر برادران و برادرزادگان، راهي ايران شد. چون حضرت معصومه(عليها السلام) و همراهان، به ساه رسيدند، برخي مردم آن سامان که در آن روزگار از دشمنان سرسخت اهل‌بيت(ع) بودند در جنگي ناجوان مردانه نزديک به 23 تن از همراهان حضرت را به شهادت رساندند.

حضرت معصومه عليها السلام با مشاهده اين جنايت بزرگ، به شدت محزون و بيمار گشت. چون «موسي بن خزرج» بزرگ اشعري هاي قم از اين حادثه دل‌خراش آگاه شد، به همراه ديگر شيعيان قم، به ساوه رفتند و آن حضرت و ديگر همراهان باقي مانده او را در تاريخ 23 ربيع الاول سال 201 هجري با احترام و استقبال فراوان به قم آوردند.

سرانجام، حضرت معصومه عليها السلام پس از 17 روز توقف در خانه موسي بن خزرج، روز دهم ربيع الثاني همان سال، در قم رحلت فرمودند. پيکر مقدس آن حضرت با تشييع شکوهمند شيعيان در محل فعلي، به خاک سپرده شد. حضور چند روزه حضرت معصومه عليها السلام و آن گاه مرقد نورگستر آن دختر با عظمت موسي بن جعفر عليه‌السلام در قم که شخصيت معنووي و علمي او حتي سال‌ها پيش از تولد، در حديثي از امام صادق عليه‌السلام گوشزد شده بود، بر شکوه معنوي و بلنداي علمي اين شهر افزود و آن را ماندگار کرد.

تأسيس حوزه علميه قم

پيشينه درخشان مذهبي و علمي قم، باعث شد که در سال 1340 هجري قمري با ورود حضرت آيت‌الله حاج شيخ عبدالکريم حائري يزدي(ره) به شهر قم که از عالمان توانمند فقاهت شيعي بود، حوزه علميه قم به عنوان حوزه مرکزي علوم اسلامي تأسيس گردد.

تأسيس حوزه علميه قم برکات عظيم و بسياري را در راستاي تبيين و تبليغ همه جانبه مذهب تشيع در ايران و کشورهاي جهان به همراه داشت.

 

درخشش امام خميني(ره)

در اين ميان بزرگ مردي که به حق طرحي نو در افکند و آوازه تشيع و حوزه علميه قم را تا کرانه هاي دور به گوش همه انسان‌ها رساند و حياتي نوين به مذهب جعفري بخشيد، امام خميني(قدس سره الشريف) بود.

رشدي شتابان

حوزه علميه قم از زمان تأسيس تا کنون در مدت بيش از هشتاد سال که از عمر آن مي‌گذرد، از نظر کمي و کيفي، رشدي شتابان و روندي رو به کمال داشته است.

مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره)

افزايش کمي و کيفي طلاب جوان و داوطلبان ورود به حوزه علميه،‌ تأسيس و گسترش مراکز علمي و پژوهشي وابسته به حوزه،‌ که هر کدام به پرورش نيروهاي متخصص در رشته‌هاي مورد نظر با گزينش از ميان طلاب و فضلاي حوزه مشغول اند، آثار و محصولات علمي و فرهنگي بسياري را به همراه داشته است.

مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره) با حمايت هاي بي دريغ امام راحل و رهبر معظم انقلاب اسلامي حضرت آيت‌الله خامنه‌اي (دامت برکاته) و با مديريت حضرت آيت‌الله مصباح يزدي (دام ظله) تأسيس شده و به عنوان يک مرکز آموزشي و پژوهشي رسمي در حوزه علميه قم آغاز به کار کرده است. اين مؤسسه در عمر کوتاه خويش توانسته است گام هاي بلندي بردارد و شمار قابل توجه‌اي متخصص و صاحب نظر از طلاب و فضلاي حوزه علميه قم را در رشته‌هاي علوم انساني از منظر معارف اسلامي بپروراند.